Friday, March 27, 2009

Apropos Sarah Kane (som jeg skrev om), Nora Simonhjell får til et par af de ting jeg ikke klarede (som fx at mobilisere ubetinget entusiasme og kommentere Fosses oversættelse) i denne tekst.

2 comments:

Fucked Up Forlag said...

Denne tekst:

Eit mørkt og illeluktande eksistensielt brygg

Ingenting blir lagt imellom i Jon Fosses omsetjing av Sarah Kanes skodespel Fedras kjærleik.

Av Nora Simonhjell

Kva er den umoglege kjærleikens vilkår? Kor langt er ein villig til å gå for det ein trur er kjærleik og stoltheita si skuld? Er noko sant berre fordi nokon seier at det er det? Sjølvsagt ikkje, men spørsmåla Sarah Kane (1971-99) reiser i Fedras kjærleik (1996) er like enkle som dramaet er ufyseleg, komplisert og uhyre interessant.

Fedras kjærleik byggjer på den antikke myten om Fedra. Den ulykkelege forelskinga hennar i stesonen Hippolytos utløyser ei tragisk handlingsrekke. Myten er kanskje mest kjent i den franske klassisisten Racines formstrenge versjon (Fedra, 1677). Replikkane er som presise øksehogg mellom dei dramatiske personane. Her finst ingen overflødige utdjupingar, scenetilvisingane er reduserte til eit minimum, og språket stilisert. Den gjennomsiktige måten Fosse nyttar nynorsken på i omsetjinga får fram den tvitydige ømheita i brutaliten, den underliggjande valden i språket, og forstørrar dermed konfliktane i Kanes originale handsaming av mytestoffet.

Tv-auge. Fedra gjer sjølvmord etter at stesonen har avvist henne, men legg att ein lapp der ho klagar han for valdtekt. Hippolytos er framleis prins, men her er han skildra som ein hamburgargumlande hyperrunkar, med firkanta tv-auge og bremsespor i underbuksa. Skodespelet startar med at han leitar etter ein sokk rein nok til å onanere i.

Det er altså ikkje nokon direkte attråverdig ung mann Fedra forelskar seg i. Han inkorporerer noko av den same framandkjensla og einsemda ho ber i seg. Dette er ei verd der tomheita er alt som er, sex noko ein har for å få tida til å gå og der råskapen ikkje har nokon grenser. Det incestuøse i relasjonen deira gjer forholdet umogleg, men attråa brenn i Fedra som ei intens besetting: «Eg kan merke han gjennom veggane. Nærveret hans. Eg kan merke hjarteslaga hans fleire kilometer borte. […] Det er noko mellom oss, noko stort og jævleg, kan du merke det? […]. Eg vil krype inn i han, finne ut kven han er.»

Kulturkritisk. Mot denne brennande kjærleiken finst inga fornuft. Hippolytos melder seg etter dei falske klagemåla. Kane sprengjer dermed det mytiske konfliktstoffet i dramaet innanfrå. Dette gjer ho ved å blande eksplisitte utsegner om seksualitet, brutalitet og språkleg refleksivitet saman til eit mørkt, illeluktande og putrande eksistensielt brygg av ømheit, fornedring, frekk kulturkritikk og utfordringar av etiske og religiøse normer. Hippolytos seier til dømes til ein prest: «Kva plagar deg mest, at sjela mi er øydelagd, eller at det er slutt på familien min? Eg held ikkje på å gjere ei utilgiveleg synd. Eg har alt gjort det. […] Eg har levd ærleg la meg døy ærleg.»

Gribbar. Hippolytos fungerer som eit svart hol i dramaet. Alle blir dregne mot han. Alle han kjem i kontakt med blir smitta av livsleden som omkransar han og fyller rommet rundt han som stank. Kane kler av lag på lag i det som vanlegvis blir oppfatta som moralsk åtferd. Ho viser at også i det skjørlevde kan det finnast eit indre normsystem og ein eigen moralkodeks. Hippolytos står fram som fleirtydig. Han har ein sterk sanningslengt i seg, men finn seg i ein situasjon der sanninga ikkje har nokon grobotn. Etter at han har skore halsen over på seg sjølv, seier han: «Om det berre hadde funnest fleire stunder som denne.»

Døden blir skildra som ei positiv kraft, og er den einaste hendinga der prinsen opplever å vere i nærleiken av noko ekte. Gribbar byrjar umiddelbart å ete av den døde kroppen hans. Dette er ein råskap som utleverer lesaren til seg sjølv, og det finst ingenting å gøyme seg bak.

Kane skreiv fem drama i løpet av det korte og hektiske livet sitt. Fedras kjærleik (Phaedra’s Love) er det tredje dramaet hennar som er omsett til norsk. Jon Fosse er redaktør for ein serie med omsett dramatikk på Samlaget. I fjor kom omsetjinga hans av Psykose 4.48, medan Finn Iunker omsette Må allereie i 2002. Serien er eit viktig bidrag til å gjere samtidsdramatikk tilgjengeleg. Det er viktig at den nye dramatikken blir lesen og ikkje berre spela, og omsetjingane tydeleggjer dramaet som litterær sjanger. Den sterke markeringa av Kane i serien viser posisjonen hennar som ein av dei sentrale yngre dramatikarane. Eg ser fram til også å lese dei to siste dramaa hennar i omsetjing.

anmeldelse
Sarah Kane
Fedras kjærleik
Omsett av Jon Fosse. 95 sider. Samlaget. 2009

Publisert 27. mars 2009

Fucked Up Forlag said...

Publisert i Morgenbladet 27. mars 2009.